ABC armatury odcinającej. Zawory przelotowe

zobacz artykuł w formie pdf zobacz pdfa zobacz pdfa zobacz pdfa  

Głównym elementem  sterującym i odcinającym przepływ mediów w przewodach są zawory odcinające. Każda ingerencja w instalację (awaria, remont, modernizacja, spust wody) poprzedzona jest zamknięciem, a następnie otwarciem zaworów odcinających. Ich niezawodność, a przede wszystkim szczelność, jest gwarancją prawidłowego wykonania wszelkich prac remontowych. Każdy zamontowany zawór odcinający powinien mieć wieloletnią gwarancję niezawodności działania. Zdarza się, że są one zainstalowane w miejscach bardzo trudno dostępnych, a ich wymiana na nowe nie jest możliwa bez ingerencji w rurociąg.

Obecnie najczęściej stosowanymi urządzeniami do otwarcia i zamknięcia przypływu medium w instalacjach są „zawory” kulowe.

Tu pojawia się pewien problem: „Jaka powinna być prawidłowa, zgodna z normą, nazwa tego produktu?”.  Najczęściej używanym i najbardziej popularnym określeniem tych wyrobów jest „zawór kulowy”. Jednak prawidłowa nazwa tej armatury powinna brzmieć „kurek kulowy”. Większość instalatorów kojarzy słowo „kurek” z zaworem czerpalnym do wody zimnej usytuowanym nad zlewem lub zainstalowanym na końcu rurociągu z końcówką do węża do podlewania ogrodu.

* Kurek kulowy
Dokładna definicja tego urządzenia zawarta jest w aktualnie obowiązującej normie PN-EN 13 828: „Armatura w budynkach. Ręcznie otwierane i zamykane kurki kulowe ze stopów miedzi i stali nierdzewnej do instalacji wodociągowych w budynkach. Badania i wymagania”. Każdy producent, importer i dystrybutor tego typu armatury powinien znać jej treść i stosować zawarte tam określenia do oznaczania swoich wyrobów. Norma PN-EN 13 828 dotyczy przede wszystkim kurków kulowych wykonanych ze stopów miedzi, o średnicach od DN 8 do DN 100, przeznaczonych do montażu w instalacjach wodociągowych w budynkach na ciśnienie do PN 10 i temperaturę roboczą 65°C (dopuszczalne są krótkotrwałe wzrosty temperatury do 90°C przez maksimum jedną godzinę). Wspomniana norma dotyczy również kurków kulowych połączonych w korpusie z innymi podzespołami usytuowanymi w tym samym korpusie. Dotyczy to np. kurków kulowych z filtrem, zaworem spustowym, zwrotnym itp. W normie przedstawiono:

– wymagania dotyczące składu materiałów i budowy konstrukcyjnej kurków kulowych,

– wymagania hydrauliczne oraz mechaniczne i akustyczne kurków,

– metodykę przeprowadzania badań w celu skontrolowania wymagań kurków kulowych,

– zasady prawidłowego oznaczania kurków kulowych.

Kurki kulowe, popularnie nazywane zaworami kulowymi, połączone z innymi zaworami powinny spełniać te same wymagania.

* Definicja kurka kulowego

Kurki kulowe są to kurki, w których ręcznie sterowana przez dźwignię i trzpień sterujący kula obraca się dookoła osi prostopadłej do kierunku przepływu medium; w położeniu otwarcia przepływ przez kulę umieszczoną w korpusie następuje w linii prostej lub pod odpowiednim kątem, a w normalnym położeniu roboczym kurki kulowe są całkowicie otwarte lub całkowicie zamknięte. Urządzenia te są otwierane lub zamykane przez pojedynczy obrót o kąt 90°.

Norma uwzględnia dwa typy kurków:

– proste – typ S,

– kątowe – typ A.

Wielkość nominalna DN kurków kulowych powinna odpowiadać parametrom zawartym w normie EN ISO 6708.

* Rodzaje końcówek przyłączeniowych
Typowe przykłady końcówek przyłączeniowych i wielkości nominalne DN (od DN 8 do DN 100) kurków kulowych zawarte są w tabeli 3 ww. normy. Mogą to być następujące końcówki:

– z gwintem wewnętrznym w korpusie (wg ISO 7-1),

– z gwintem zewnętrznym na korpusie (wg ISO 7-1),

– z gwintem zewnętrznym na korpusie z płaskim ścięciem (wg ISO 228-1),

– z gwintem zewnętrznym na korpusie z występem (wg ISO 228-1),

– z końcówką zaciskową do przewodu miedzianego (wg EN 1254-2),

– z przyłączem kołnierzowym (wg ISO 7005-3).

Końcówki zaciskowe kurków kulowych stosowane do przewodów z tworzywa sztucznego opisane są w normie EN-1254-3. Oznaczenie kurka kulowego powinno zawierać następujące dane:

– jaki jest typ kurka (np. typ S lub A) oraz materiał, z którego został wykonany (np. Cu),

– dane dotyczące jego wielkości nominalnej (np. DN 20),

– średnicę otworu (pełnego przelotu lub przewężonego),

– rodzaje końcówek przyłączeniowych zaworu (np. Rp ½),

– grupę akustyczną (np. I lub II lub też nieklasyfikowaną),

– numer normy (EN 13 828).

Kurki wyposażone w końcówki gwintowane muszą mieć płaskie ścięcia na korpusie w celu umożliwienia założenia klucza nastawnego lub płaskiego na ich powierzchni. Produkcja innych  końcówek jest możliwa pod warunkiem, że odpowiadają normie międzynarodowej. Jeśli kurek kulowy posiada różne wielkości przyłączy gwintowanych, to jego wielkość nominalna (DN) jest określona przez najmniejszy wymiar przyłącza.

Producent kurków kulowych ponosi pełną odpowiedzialność za prawidłowy dobór materiałów w oparciu o wytyczne zawarte ww. normie. Zastosowane do ich budowy materiały nie mogą wprowadzać żadnych zanieczyszczeń ani zmieniać jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi podczas normalnego lub przypadkowego kontaktu z wodą w temperaturze do 90°C. Specyfikacja techniczna i handlowa kurków kulowych powinna zawierać dane dotyczące zastosowanych do ich budowy materiałów i powłok galwanicznych. Stopy miedzi bezwzględnie powinny spełniać wymagania zaleceń lub norm międzynarodowych. Dotyczy to w szczególności zawartości metali ciężkich np. ołowiu. Tu na szczególną uwagę zasługują produkty importowane z Chin. Bardzo często zdarza się, że zawartość ołowiu w tych produktach znajduje się na granicy dopuszczalności. Przykłady stopów miedzi oraz składu chemicznego stali nierdzewnych, z których produkowane są kurki kulowe, zawarte są w tablicach 1 i 2 ww. normy.

Głównym elementem odcinającym w kurkach jest kula. Powinna być wykonana z materiału litego z otworem cylindrycznym (np. stop miedzi z cynkiem – galwanicznie chromowany, powlekany tworzywem sztucznym, stal specjalna wg ,,dyrektywy UE dotyczącej jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi”). Wysokiej jakości kule wykonane są z mosiądzu kutego, z tworzywa lub stali specjalnej. Kula mosiężna najczęściej powleczona jest galwanicznie chromem i polerowana proszkiem diamentowym. Tu pragnę zwrócić uwagę na próbę eksportu z Chin bardzo tanich kurków kulowych, w których kula wykonana jest ze stali węglowej pokrytej warstwą chromu. Zawory wyposażone w taką kulę są tylko atrapą. Kula w bardzo krótkim czasie ulegnie korozji i każda próba odcięcia przepływu spowoduje zniszczenie uszczelek sferycznych. W konsekwencji doprowadzi to do przecieku przez korpus.

Kurki kulowe powinny zamykać się w prawą stronę (w kierunku zgodnym z obrotem wskazówek zegara). Otwarcie kurka następuje w kierunku odwrotnym. Obrót kuli w korpusie kurka od położenia zamknięcia do pełnego otwarcia powinien wynosić 90°. Aby umożliwić łatwe zamykanie i otwieranie urządzenia, powinno być ono wyposażone w elementy napędowe kuli. Każdy kurek jest otwierany i zamykany przy użyciu siły ręcznej lub mechanicznej. Elementami sterującymi obrotem kuli mogą być:

– dźwignia ręczna (aluminiowa, stalowa, mosiężna lub z tworzywa sztucznego),

– uchwyt typu „T” – motylkowy (aluminiowy, stalowy, mosiężny lub z tworzywa sztucznego),

– uchwyt zębatkowy,

– trzpień z nacięciem na śrubokręt lub klucz.

W przypadku, gdy element sterujący np. dźwignią jest odłączany od korpusu, wówczas końcówka trzpienia sterującego powinna być tak oznakowana, aby wskazywała położenie pełnego otwarcia oraz pełnego zamknięcia. Skrajne położenia dźwigni sterującej (pełne otwarcie lub pełne zamknięcie) powinny być trwale ograniczone przez wbudowanie w korpus stałych ograniczników. Ręczne elementy napędowe powinny być tak skonstruowane i zamocowane na trzpieniu sterującym, aby ich położenie było prostopadłe lub równoległe do kierunku przepływu. Na mechanizmach napędowych sterujących pracą kuli, którymi są kółka ręczne lub uchwyty zębatkowe, musi być wyraźnie naniesione położenie otwarcia i zamknięcia.

Andrzej Świerszcz

Prenumerata Magazynu Instalatora

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ta strona korzysta z ciasteczek (cookies) Więcej informacji

Ustawienia plików cookie na tej stronie są włączone na "zezwalaj na pliki cookie", aby umożliwić najlepszy z możliwych sposób przeglądania. Jeśli w dalszym ciągu chcesz korzystać z tej strony, bez zmiany ustawienia plików cookie lub kliknięciu przycisku "Akceptuję", a następnie użytkownik wyraża zgodę na to.

Zamknij