Jak to dawniej bywało… Miara krakowska

zobacz artykuł w formie pdf   zobacz pdfa 

 Odległość od końca palców do pachy to łokieć mały, zwany kramnym i kupieckim. Piędź równała się największej rozpiętości między końcami palców wielkiego i małego. Szerokość palca wielkiego w brzuścu stanowiła cal.

Zgodnie z zapowiedzią powracamy dziś do wydanego w Krakowie w 1565 r. artykułu prawnego „O składziech”. Warto tu zacytować obszerny jego fragment, dotyczy bowiem mierzenia towarów różnymi łokciami: „Ciż  mieszczanie – rzecz jasna krakowscy – ukazali przywilej Króla Kazimierza roku Bożego 1354, którym to nadanie mają, żeby kupcy cudzoziemscy, którzybykolwiek z jakimkolwiek towarem do Krakowa przyjechali, nie śmieli jeden drugiemu towaru przedawać: ale żeby towar swój mieszczanom krakowskim, albo którymkolwiek poddanym naszym przedawali. Ktemu płótno golcz, aby było na wielki łokieć przedawane, krom płótna czarnego, które na mały łokieć sub poenis eodem privilegio (czyli pod karą ustanowioną tymże przywilejem) przedawane bydź ma”. Kupcy za lekceważenie królewskiego nakazu karani byli dużą grzywną.

O niedokładności i różnorodności jednostek mierniczych mówił wyraźnie żyjący w siedemnastowiecznej Polsce Burattini, który wydał w Wilnie w 1675 r. dziełko tyczące się tych zagadnień. W tej pracy przedstawia on doskonały pomysł Stanisława Pudłowskiego – profesora matematyki. Uczony ten proponował stworzenie powszechnej jednostki długości w postaci – co ciekawe – długości wahadła sekundowego. Na podobny pomysł wpadł za granicą J. Picard, a także Huygens. Burattini  opisywał częste wizyty w Krakowie u ks. Stanisława Pudłowskiego, proboszcza św. Mikołaja i akademika, znakomitego matematyka, notując między innymi w swym pamiętniku: „…zastałem go pewnego dnia zajętego przyrównywaniem miary krakowskiej ze stopą rzymską dla oznaczenia między nimi stosunku. Miara ta, zdaje się bardzo dawna i przechowywana w miejskim ratuszu, to pręt podzielony na cztery równe części otworkami”. Burattini pisze, że po obejrzeniu pręta znalazł ślad uszkodzenia, piłowania i zlutowania srebrem. Nie ma wiec wątpliwości, że miara ta nie miała już pierwotnej długości, a mimo to wciąż  była używana do sprawdzania wszystkich miar na terenie Królestwa.

Ponieważ nie było przepisów regulujących jednostki długości warto przytoczyć przykład z zagranicy. Prawo saskie ustanawiało, że piętnaście stóp tworzy pręt; ten mierzyć miał piętnastu jakichkolwiek wieśniaków, którzy wyjdą rano kolejno z kościoła. A oto przepis jeszcze bardziej dosadny: „szesnastu ludzi, małych i wielkich, tak, jak wychodzą z kościoła mają ustawić obute stopy, oczywiście po jednej, w rzędzie”. W tym wypadku chodzi więc o pręt szesnastostopowy.

Najdawniejsze jednostki były w dawnej Polsce – podobnie jak wszędzie indziej – bardzo niedokładne. Długość określano „po kostki”, „po kolana” czy „po pas”. Rozkrzyżowane ręce tworzyły tzw. siąg. Długość od końca palców do środka klatki piersiowej był to tzw. łokieć wielki. Odległość od końca palców do pachy to łokieć mały, zwany kramnym i kupieckim. Piędź równała się największej rozpiętości między końcami palców wielkiego i małego. Szerokość palca wielkiego w brzuścu stanowiła cal.

Łokieć odgrywał kiedyś taką rolę jak obecnie metr. Jednostki powierzchni rozwijały się po części niezależnie od pewnych jednostek długości. Dopiero z biegiem czasu człowiek poczuł potrzebę, aby wszystkie te jednostki powiązać relacjami. Ponieważ jednak różne jednostki były już mniej więcej ustalone, relacje te nie mogły być proste. Wyrażały się zazwyczaj za pomocą liczb o sporej ilości miejsc dziesiętnych. Łokieć nie był w najdawniejszych czasach używany do pomiaru pól. Dopiero później przejęto go z budownictwa i ze świata kupieckiego. W 1353 r. powstał dokument dotyczący budowy murów obronnych miasta Płocka, gdzie występują pojęcia pręta i łokcia.

Właśnie o łokciu krakowskim opowiemy w kolejnym artykule.

Aleksandra Trzeciecka

Źródło:

E. Stamm, „Staropolskie miary”, Warszawa 1938.

Pytanie do…
Które jednostki wentylacyjne firm konkurencyjnych spełniają wymagania NFOŚIGW? Proszę o przedstawienie odpowiednich certyfikatów.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ta strona korzysta z ciasteczek (cookies) Więcej informacji

Ustawienia plików cookie na tej stronie są włączone na "zezwalaj na pliki cookie", aby umożliwić najlepszy z możliwych sposób przeglądania. Jeśli w dalszym ciągu chcesz korzystać z tej strony, bez zmiany ustawienia plików cookie lub kliknięciu przycisku "Akceptuję", a następnie użytkownik wyraża zgodę na to.

Zamknij