Podstawy BHP zapraw i klejów. Chemia z rozsądkiem

zobacz artykuł w formie pdf zobacz pdfa zobacz pdfa

Kiedy czytamy hasło często pojawiające się w reklamach: „firma X – producent chemii budowlanej”, z czym może się nam kojarzyć określenie: „chemia budowlana”? Laboratorium. I to pewnie takie, jakie pamiętamy z lekcji chemii ze szkoły podstawowej (dla młodszych czytelników: szkoła podstawowa była kiedyś 8-letnia i chemia była jednym z przedmiotów) – kolby, odczynniki, probówki. Cóż, rzeczywistość jest jednak okrutna, laboratorium producenta zapraw oparte jest na wadze, sicie, pomiarach wszelakiej wytrzymałości – gdzie tu więc chemia? Otóż zgodnie z obowiązującymi przepisami prawie wszystko, co produkują producenci używający substancji chemicznych (np. cement czy wapno budowlane to, w skrócie mówiąc, preparaty chemiczne), to mieszaniny chemiczne. Regulują to odpowiednie przepisy: Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach i ich mieszaninach oraz Rozporządzenie REACH: Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. Rozporządzenie REACH reguluje obrót i klasyfikację substancji oraz mieszanin chemicznych w całej Unii Europejskiej, Ustawa natomiast jest dokumentem krajowym powołującym organy do kontroli rozporządzenia REACH oraz regulującym warunki i zakazy produkcji substancji – tyle w skrócie. Tak więc większość zapraw, klejów, tynków itp. to mieszaniny podlegające tym regulacjom, a część z nich klasyfikowana jest jako niebezpieczna. Co ciekawe dokumentem dopuszczającym do obrotu w sensie chemicznym nie jest atest higieniczny, jak wielu ludzi sądzi, ale karta charakterystyki – producent, aby wprowadzić do obrotu substancję lub mieszaninę, musi zgodnie z art. 15 Ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. dostarczyć kartę charakterystyki preparatu oraz poinformować o produkcji Inspektora do spraw substancji chemicznych.

Karta charakterystyki

Karta charakterystyki to bardzo ciekawy dokument, w którym zawarte są wszystkie informacje na temat produkowanego produktu niebezpiecznego. Karta charakterystyki zawiera zbiór informacji kluczowych dla bezpieczeństwa, w szczególności o zagrożeniach stwarzanych przez produkt, zasadach bezpiecznego stosowania, przechowywania, postępowania w sytuacjach awaryjnych. Karta taka składa się z 16 punktów, zawsze takich samych dla każdego niebezpiecznego wyrobu (Identyfikacja substancji/mieszaniny i identyfikacja przedsiębiorstwa, Identyfikacja zagrożeń, Skład/informacja o składnikach, Środki pierwszej pomocy, Postępowanie w przypadku pożaru, Postępowanie w przypadku niezamierzonego uwolnienia do środowiska, Postępowanie z substancjami i mieszaninami oraz ich magazynowanie, Kontrola narażenia/środki ochrony indywidualnej, Właściwości fizyczne i chemiczne, Stabilność i reaktywność, Informacje toksykologiczne, Informacje ekologiczne, Postępowanie z odpadami, Informacje dotyczące transportu, Informacje dotyczące przepisów prawnych, Inne informacje). Każdy z wymienionych punktów jest ważny, jednak dla nas, przeciętnych użytkowników, najważniejsze będą punkty: 2, czyli Identyfikacja zagrożeń, 4 – Środki pierwszej pomocy, 8 – Kontrola narażania i środki ochrony indywidualnej oraz 11 – Informacje toksykologiczne. Ale nie tylko karta jest ważna. Bardzo istotne będą dla nas odpowiednie zapisy na opakowaniach. Są tam podstawy bezpiecznego, w sensie chemicznym, używania wyrobu. Niestety karta charakterystyki jest przez przeciętnego użytkownika danego wyrobu bardzo rzadko czytana. Częściej zapoznajemy są za to z zapisami na opakowaniu.

Symbole

Na szczęście większość środków stosowanych do wykończenia obiektów budowlanych (kleje do płytek, izolacje podpłytkowe, uszczelniacze, fugi, grunty) nie jest bardzo niebezpieczna dla użytkownika (słowo „niebezpieczna” w tym przypadku nie oznacza, że zachorujemy na jakąś dziwną chorobę). Do niedawna zgodnie z dyrektywą 1999/45/WE na opakowaniach były czarne symbole na pomarańczowym tle. Najczęściej był to duży znak „X” z małym „i” na żółtym lub pomarańczowym tle. Oznaczało to, że wyrób jest drażniący. Każdy taki lub podobny piktogram na żółtym tle świadczył o jakimś zagrożeniu, które musi być odpowiednio opisane i sklasyfikowane. Samych symboli literowych było wiele, mógł być to np. T lub T+ z piktogramem trupiej główki, czyli substancji toksycznej, rakotwórczej lub mutagennej. Na szczęście takie wyroby w znakomitej większości nie są w obrocie dla zwykłych konsumentów. Pozostałe kategorie niebezpieczeństw to: E – o właściwościach wybuchowych, O – o włościach utleniających, F – łatwopalne, C – żrące, Xn – uczulające, N – niebezpieczne dla środowiska. Obecnie „wchodzimy” w nowe oznakowanie zgodnie z Rozporządzeniem 1272/2008, zmienia ono kryteria klasyfikacji i w niektórych przypadkach produkt, który wcześniej był drażniący, dziś jest np. żrący. Ale nie należy się tym przejmować, w środku cały czas są te same produkty, więc działanie ich na nas będzie takie samo.

Obecnie w kartach charakterystyki w okresie przejściowym występuje podwójna klasyfikacja.

Bądź czujny

Opisy na opakowaniach, niestety, tak jak karty charakterystyki, są bardzo rzadko czytane. Produkty wykorzystywane do wykonywania okładzin ceramicznych i ich uszczelnień były klasyfikowane jako drażniące, dziś będą najczęściej klasyfikowane jako żrące, co związane jest z zawartością przede wszystkim klinkieru cementu portlandzkiego i czasem wapna hydratyzowanego. Wyroby te praktycznie przyjmują klasyfikacje użytych surowców do produkcji. Cement działa drażniąco na skórę, oczy i drogi oddechowe. Działanie to spowodowane jest odczynem alkaicznym po wymieszaniu z wodą. Dodatkowo cement może powodować reakcje alergiczne, co związane jest ze związkami chromu w jego składzie. Cement przeznaczony dla konsumentów (workowany), czy też zaprawy oparte na nim, powinny mieć nieprzekraczalną zawartość chromu <0,0002% w masie wyrobów. Jednakże nawet specjalny dodatek odchramiaczy może u osób nadwrażliwych spowodować wystąpienie reakcji alergicznej. Okazuje się, że taka reakcja to nie jest odosobniony przypadek. Pracując w branży chemii budowlanej, spotkałem się z takimi sytuacjami dwukrotnie, że pracownicy wykonujący dany etap budowy zostali na skórze dotkliwie podrażnieni, można nawet stwierdzić, że poparzeni. Analizując takie wypadki okazało się, że niestety sprzyjał temu złośliwy zbieg okoliczności (upał, pot, mokra zaprawa, nadwrażliwość na związki chromu). Uważać trzeba też z wapnem hydratyzowanym oraz z wyrobami, które mają go w swoim składzie. Wapno jest także klasyfikowane jako niebezpieczne. Szczególnie należy zwrócić uwagę na oczy, które wapno może silnie podrażnić. Oczywiście do produkcji zapraw używa się także innych składników, z których część może być niebezpieczna, jednakże ich niski udział procentowy w danym wyrobie może nie wnosić nic do jego klasyfikacji, a tym samym jego działanie na człowieka jest żadne. Wracając do reakcji alergicznych – aby nie wystąpiły, powinno używać się środków ochrony indywidualnej, czyli po prostu stosować się do zasad BHP. Po pierwsze – rękawice, aby nie podrażnić rąk, gdyż te są najbardziej narażone na działanie zaprawy. Niestety w środowisku alkaicznym ręce bardzo szybko się niszczą, wystarczy popracować trochę bez rękawiczek, a skóra robi się sucha, szorstka, może także pękać. Uważać należy zawsze, gdy nastąpi podrażnienie jakiejkolwiek części ciała, należy spłukać to miejsce bieżącą wodą. Rękawice czy okulary nie kosztują zbyt wiele, a na pewno polepszą komfort pracy. Okulary warto stosować podczas cięcia, np. płytek, rur. Opiłki zawsze mogą przez złośliwy zbieg okoliczności wpaść do oka i uszkodzić rogówkę, a wtedy oko zostanie wyłączone z użycia na ok. 2 tygodnie. Okulary ochronne na pewno przydadzą się też podczas wiercenia, gdy jest dużo pyłu – wtedy także można sobie zaprószyć oczy powstającymi pylastymi zwiercinami, które mogą podrażnić oczy. Dobrze jest też uzbroić się w odpowiednie ubranie, które będzie chronić pozostałe części naszego ciała. To ważne w przypadku prac, przy których istnieje ryzyko zachlapania cementem lub wapnem. Poza tym wygodniej jest pracować w odpowiednim stroju roboczym dostosowanym do wykonywanej pracy, np. spodnie robocze płytkarzy mogą być zaopatrzone w nakolanniki, które chronią stawy przed uciążliwym klęczeniem przy układaniu płytek na podłodze. Bardzo ważne jest także stosowanie się do innych zapisów na opakowaniu, które mogą być zawarte w instrukcji stosowania. Chodzi np. o wietrzenie pomieszczenia. Przyspiesza to usuwanie nadmiaru pary wodnej wytwarzanej w trakcie schnięcia wyrobu, ale także może ograniczać niekorzystne działanie niektórych składników na nas. Bardzo dobrym przykładem mogą być produkty oparte na rozpuszczalnikach organicznych, np. benzynowych. Dłuższa ich wdychane może wywołać ból głowy, a nawet mdłości, stąd potrzeba dostępu do świeżego powietrza. Obecnie we wszystkich farbach czy gruntach jest ograniczenie w stosowaniu lotnych związków organicznych.

Inny typ wyrobu to produkty epoksydowe. Żywice te są niebezpieczne dla środowiska i bezwzględnie nie można ich tam używać. Z produktami epoksydowymi związana jest także szybkość wiązania, w ciągu godziny potrafią związać „na amen” i ich usunięcie z pobrudzonych narzędzi, płytek może być niemożliwe.

Oczywiście jest jeszcze kilka ważnych uwag nieopisanych w karcie technicznej czy na opakowaniu, które znają prawdziwi fachowcy. Na przykład dbałość o narzędzia. Pobrudzone zaprawą kielnia i mieszadło zniszczą się, cement zwiąże i trudno będzie go usunąć, choć nie jest to niemożliwe. To samo tyczy się wszystkich produktów na bazie żywic, trzeba je czyścić na bieżąco, ponieważ żywica po związaniu może być w ogóle nie do usunięcia – szczególnie dotyczy to wspomnianych wcześniej wyrobów epoksydowych, które wiążą poprzez reakcję chemiczną. Dobry wykonawca, oprócz zestawu narzędzi i zapraw, posiada wiaderko wody oraz pędzel do ich czyszczenia.

Jeśli nie doświadczenie, to zdrowy rozsądek powinien nam podpowiadać pewne zachowania. W trakcie pracy stykamy się z wieloma niebezpiecznymi narzędziami, które w niewprawnych rękach mogą być „zabójcze”. Zwykły nożyk do tapet jest przecież ostry, rana nim spowodowana jest głęboka, a jeśli w trakcie wykonywania pracy przecięlibyśmy sobie jakąś ważną tętnicę czy żyłę… Na co dzień w trakcie wykonywania prac spotykamy się z prądem i wodą, które połączone razem mogą przecież porazić.

Tabela porównania kategorii niebezpieczeństwa z zagrożeniami zgodnie z dwoma dyrektywami (starą i nową).

Tabela

Bartosz Polaczyk

Tabela. porównawcza kategorii niebezpieczeństwa z zagrożeniami zgodnie z dwoma dyrektywami (starą i nową).

Kategoria niebezpieczeństwa

Piktogram zgodny z dyrektywą 1999/45/WE, wraz z symbolem literowym

Piktogram zgodny z rozporządzeniem 1272/2008

Zagrożenia fizyczne, dla zdrowia i dla środowiska

 

o właściwościach wybuchowych

E  

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/explos.gif

Niestabilne materiały wybuchowe

materiały wybuchowe

materiały samoreaktywne

nadtlenki organiczne

 

o właściwościach utleniających

O 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/rondflam.gif

Gazy, ciecze, ciała stałe utleniające

 

łatwopalne

F+

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/flamme.gif

Gazy, aerozole, ciecze, ciała stałe  łatwopalne, substancje i mieszaniny samoreaktywne,

ciecze, ciała stałe piroforyczne, substancje i mieszaniny samonagrzewające się,

substancje i mieszaniny, które w kontakcie z wodą wydzielają łatwopalne gazy

 

żrące

C 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/acid_red.gif

Działania korodujące na metal,

działania żrące na skórę,

poważne uszkodzenia oczu

 

toksyczne

T +, T 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/skull.gif

Toksyczność ostra

 

drażniące

Xi 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/exclam.gif

Toksyczność ostra, działania drażniące na oczy, skórę;

działania uczulające na skórę,

działania drażniące drogi oddechowe,

skutek narkotyczny

 

uczulające

Xn lub Xi 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/silhouete.gif

Działania uczulające na drogi oddechowe

 

rakotwórcze

T 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/silhouete.gif

Rakotwórczość

 

mutagenne lub działające szkodliwie na rozrodczość

T 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/silhouete.gif

Działania mutagenne na rozrodczość, działania szkodliwe na rozrodczość, działania toksyczne na narządy docelowe narażenie  jednorazowe i powtarzalne

 

 

niebezpieczne dla środowiska

N 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/Aquatic-pollut-red.gif

Stwarzające zagrożenia dla środowiska wodnego

 

 

http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/pictograms/bottle.gif

Gazy pod ciśnieniem

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ta strona korzysta z ciasteczek (cookies) Więcej informacji

Ustawienia plików cookie na tej stronie są włączone na "zezwalaj na pliki cookie", aby umożliwić najlepszy z możliwych sposób przeglądania. Jeśli w dalszym ciągu chcesz korzystać z tej strony, bez zmiany ustawienia plików cookie lub kliknięciu przycisku "Akceptuję", a następnie użytkownik wyraża zgodę na to.

Zamknij