Jak to dawniej w Warszawie bywało… Drogi powstańców

Poprzedni artykuł wprowadzał Czytelnika w tematykę łączności kanałowej („specjalnej”) w okresie Powstania Warszawskiego. Najbardziej spektakularną akcją przeprowadzoną z wykorzystaniem warszawskiej kanalizacji była ewakuacja obrońców Starego Miasta, o której postaram się tu opowiedzieć.

W nocy z 24 na 25 sierpnia 1944 r., jeszcze przez ostatecznym odwodnieniem kanału, zaplanowaną trasą ewakuacyjną przeszedł jedenastoosobowy patrol rozpoznawczy złożony z żołnierzy kompanii „Nałęcz” i kompanii „P-20”. Dowodził nim kpt. T. Garliński „Spitfire”, a rolę przewodnika pełnił NN kpr. AK – pracownik Wodociągów i Kanalizacji Miejskiej. Następnej nocy, z 25 na 26 sierpnia, Komenda Główna i władze cywilne przeszły sprawdzoną trasą do Śródmieścia. Przemarsz odbył się w dwóch grupach liczących po ok. 40 osób.

28 sierpnia w kwaterze Grupy „Północ” zapadła decyzja o ewakuacji kanałami oddziałów broniących Starówki. W nocy z 31 sierpnia na 1 września saperzy wykonali możliwie kryte dojście do głównego włazu na pl. Krasińskich z piwnic gmachu Sądu Apelacyjnego i wykop do włazu, zabezpieczając go ściankami z płyt chodnikowych. Adam Borkiewicz w swojej wielkiej monografii „Powstanie Warszawskie” pisze: dnia 1 września o godz. 20 oddziały powstańcze zaczęły schodzić do kanałów zabierając ze sobą część swych rannych. Pierwsze odeszło zgrupowanie ppłk. „Mścisława”. (…) Około północy wycofały się oddziały mjr. „Roga” i oddziały mjr. „Sosny” wraz z dowództwem Grupy „Północ”. Od godziny 2.30 wycofała się kompania AL por. „Gustawa”, za nią zgrupowanie kpt. „Gozdawy”. Odwrót przedłużał się, gdyż wciąż nadciągały opóźnione oddziałki. Tymczasem zaczynało rozwidniać się. O godzinie 5.00 część oddziałów ppłk. „Radosława” zaczęła wycofywać się, o godzinie 6.00 z ostatnimi plutonami został ppłk „Tur”, gdyż wciąż przybywali powstańcy z różnych grup. Tymczasem Niemcy wpuścili do kanału płonącą benzynę. Lucjan Fajer „Ognisty” w książce „Żołnierze Starówki” prostuje: to wskutek tragicznego wypadku zapaliły się butelki samozapalające niesione przez Powstańców. Żołnierze, widząc przed sobą ogień, pewni byli, że to Niemcy wlali do kanału płyn łatwopalny. Ewakuacja została na pewien czas przerwana. Zanim płonąca benzyna przepłynęła pod włazem na pl. Krasińskich, zaczęły się naloty niemieckie na tę okolicę. Ostatnie placówki wycofały się ze stratami do włazu pod ogniem nacierającej piechoty nieprzyjaciela. Po kolejnym nalocie gruz ze zburzonego gmachu Sądu Apelacyjnego zawaliły główny właz. Na Starym Mieście pozostało ok. 200 powstańców.

Anna Wyganowska-Erikson, łączniczka plutonu pancernego batalionu „Zośka”, tak wspomina przeprawę kanałami: Ruszamy. Idziemy wolno, lekko schyleni. Pod nogami jest bardzo ślisko, szczęśliwie płytko. Cicho i przeraźliwie ciemno, choć „Heniek” niesie zapaloną świeczkę. Kanał wyolbrzymia odgłos naszego szurania w płytkiej wodzie. Do kanałowego smrodu zdążyłam się już przyzwyczaić, ale jest bardzo duszno. Całą uwagę skupiam na tym, jak stawiać nogi, aby ta ohydna kleista maź nie przelała się do półbutów. (…) Czuję zimną lepkość w bucie! Aż ciarki przechodzą po plecach. Ohyda! Na nic się zdały moje wysiłki. Zimne kleiste gówna nalały mi się do butów! Jest głębiej, woda sięga do połowy łydki. Spodnie przemiękły od dołu. Przyspieszamy kroku. Szum rozbełtanej naszymi krokami cieczy jest niezwykle głośny i rozchodzi się daleko rurami.

Aleksandra Trzeciecka

Źródła:

  1. A. Borkiewicz, „Powstanie Warszawskie 1944. Zarys działań wojskowych”, Warszawa 1957.
  2. T. Duchowski, J. Powałkiewicz, „Kanały – trasy łączności specjalnej (kanałowej) Powstania Warszawskiego – Warszawskie Termopile 1944”, Warszawa 2003.
  3. L. Fajer, „Żołnierze Starówki. Dziennik bojowy kpt. Ognistego”, Warszawa 1957.
  4. A. Wyganowska-Erikson, „Pluton Pancerny Batalionu Zośka w Powstaniu Warszawskim”, Warszawa 2010.

Fot. Powstańcy ze Starówki wychodzą z kanału. Autor J. Joachimczyk „Joachim”. Ze zbiorów MPW.

Prenumerata Magazynu Instalatora

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ta strona korzysta z ciasteczek (cookies) Więcej informacji

Ustawienia plików cookie na tej stronie są włączone na "zezwalaj na pliki cookie", aby umożliwić najlepszy z możliwych sposób przeglądania. Jeśli w dalszym ciągu chcesz korzystać z tej strony, bez zmiany ustawienia plików cookie lub kliknięciu przycisku "Akceptuję", a następnie użytkownik wyraża zgodę na to.

Zamknij