Pojawienie się problemu Legionelli w instalacjach jako przedmiotu zainteresowania instalatorów i eksploatatorów instalacji ciepłej wody użytkowej czy klimatyzacji, basenów kąpielowych i różnego rodzaju atrakcji wodnych, a nawet urządzeń do nawadniania gruntu i powietrza stosowanych w cieplarniach ma stosunkowo krótką, ale interesującą historię.

Latem 1976 roku w hotelu Bellevue-Stradford w Filadelfii (USA) podczas zjazdu organizacji kombatanckiej American Legion ponad 200 osób uczestniczących w tej imprezie zachorowało na ciężkie zapalenie płuc, a 34 spośród nich zmarło. Drobiazgowe śledztwo i związane z tym badania wykazały, że za te zachorowania odpowiedzialna była bakteria Legionella pneumophila, do rozwoju której doszło w systemie klimatyzacji hotelu. Wkrótce uzyskane wyniki skojarzono z epidemią grypopodobnej choroby rozpoznanej po raz pierwszy w 1968 roku w budynku departamentu zdrowia w miejscowości Pontiac w stanie Michigan (USA), również wywoływanej przez tę bakterię.

Dwie jednostki chorobowe spowodowane przez bakterie Legionella pneumophila

Na tej podstawie wyodrębnione zostały dwie jednostki chorobowe powodowane przez bakterie Legionella pneumophila, a mianowicie:

  • Choroba legionistów (legioneloza), ciężka choroba płuc, której okres inkubacji wynosi od dwóch do dziesięciu dni [1], a najważniejszymi objawami są: suchy kaszel, zaburzenia w oddychaniu, wysoka temperatura (powyżej 40oC), a także zaburzenia świadomości. Na bakterie te nie działają antybiotyki rutynowo stosowane przy zapaleniu płuc, stąd często błędne rozpoznanie może być przyczyną trudności w opanowaniu choroby, a nawet zejść śmiertelnych. Na chorobę tę szczególnie narażeni są pacjenci wymagający leczenia immunosupresyjnego i cytostatycznego, pacjenci oddziałów intensywnej terapii, po chemioterapii i transplantacjach oraz z uszkodzonym systemem odpornościowym. Ryzyko zachorowania zwiększają m.in. palenie tytoniu, picie alkoholu, cukrzyca [3].
  • Gorączka Pontiac, łagodniejsza postać zakażenia tą bakterią, choroba grypopodobna, z czasem inkubacji wynoszącym zazwyczaj od kilku do 48 godzin [2], przebiegająca z gorączką, dreszczami, bólami głowy, bólami mięśni i kaszlem, charakteryzująca się tendencją do samoistnego ustępowania po 3-5 dniach.

Szacuje się, że postać płucna stanowi 3-8% zachorowań wywoływanych przez pałeczki Legionella, natomiast ponad 90% to lżejsza postać określana jako gorączka Pontiac.

Epidemie legionelozy

Epidemie legionelozy odnotowano nie tylko w USA, ale również w wielu krajach europejskich, przy czym źródła zakażenia były zróżnicowane – w Murcji (Hiszpania) bakterie pochodziły z wieży chłodniczej i spowodowały zakażenia kilkuset osób, w Pas-de-Calais (Francja) aerozole z klimatyzacji spowodowały zakażenie kilkudziesięciu osób, w Stradford w Wielkiej Brytanii zaraziło się kilkadziesiąt osób, a w domu spokojnej starości w Toronto zachorowało ponad 100 osób.

We wszystkich tych przypadkach zanotowano liczne śmiertelne ofiary zakażenia. Znanych jest również kilka przypadków epidemii legionelozy w Polsce, odnotowane m.in. w szpitalach w Jastrzębiu Zdroju i Szczecinie, w hotelach w Gdańsku i na Mazurach, czy w ośrodku wczasowym w Kołobrzegu – również i tu odnotowano liczne przypadki śmierci zakażonych osób.

Wg szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) rocznie na świecie choruje na legionelozę od 20 000 do 100 000 osób, z czego w Europie około 10 000 osób. W Polsce obowiązek rejestracji zachorowań na legionelozę wprowadzono z dniem 1 stycznia 2002 roku [2].

Rozpoznanie wroga

Bakterie Legionella pneumophila, które są przyczyną tych chorób, występują powszechnie w otaczającym nas środowisku wodnym lub wilgotnym, a szczególnie w strefach przybrzeżnych wód śródlądowych lub morskich, gdzie często dochodzi do eutrofizacji i występowania osadów dennych, a także ameb i pierwotniaków, w których bakterie te się rozmnażają [2]. Obecność tych drobnoustrojów odnotowano również w wilgotnej ziemi [1].

Ważnym czynnikiem warunkującym ich występowanie jest temperatura. Bakterie te rozwijają się w temperaturach od 20ºC do 55ºC [1, 2, 3], natomiast optimum temperatury dla ich rozwoju mieści się w przedziale 35-46ºC [2], sprzyja mu też obecność soli żelaza.

Z tego względu warunki sprzyjające ich rozwojowi występują w zbiornikach i instalacjach ciepłej wody, systemach klimatyzacyjnych, aparaturze do terapii balneologicznej, nawilżaczach i innych urządzeniach, w których na wewnętrznych powierzchniach pozostających w kontakcie z wodą może powstawać warstewka biofilmu, tworząca wraz z nagromadzonymi produktami korozji warunki dla ich namnażania.

Zakażenie bakteriami z rodzaju Legionella odbywa się przez drogi oddechowe – najczęstszym sposobem zakażenia jest wdychanie skażonego aerozolu, niekiedy zakażenie może też mieć miejsce w wyniku zachłyśnięcia się skażoną wodą [1]. Nie stwierdzono natomiast przenoszenia bakterii Legionella z człowieka na człowieka – nie można zarazić się od chorej osoby [1].

Z tego względu urządzeniami sprzyjającymi nie tylko rozwojowi bakterii, ale będącymi głównymi źródłami zakażeń, są prysznice lub perlatory zaworów czerpalnych, wanny z hydromasażem, systemy klimatyzacyjne, nawilżacze, wieże chłodnicze, turbiny dentystyczne, urządzenia stosowane w balneoterapii, inhalatory, a nawet fontanny i spryskiwacze ogrodowe [1, 3, 4, 5].

Walka zgodna z prawem

W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, prowadzone są badania nad występowaniem Legionella pneumophila, którymi objęte są przede wszystkim instalacje ciepłej wody użytkowej i baseny kąpielowe [3, 4, 5]. Wynika z nich m.in. wysoka częstotliwość występowania tych drobnoustrojów w instalacjach, sięgająca – wg cytowanych autorów – 70% [2], a nawet 77% badanych obiektów [3].

Podstawowym celem działań mających na celu zmniejszenie zagrożeń wynikających z zakażenia Legionellą powinno być więc obniżenie liczby pałeczek tej bakterii w sieciach wodociągowych wybranych obiektów użyteczności publicznej, takich jak hotele, sanatoria, ośrodki wypoczynkowe, szpitale, oraz w instalacjach ciepłej wody użytkowej wielorodzinnych budynków mieszkalnych [3].

Wymagania MZ

Wymagania Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi ewoluowały w ciągu ostatniego dziesięciolecia od Rozporządzenia z marca 2007 r. [6], poprzez uzupełniające Rozporządzenie z kwietnia 2010 r. [7] definiujące zalecane metody badań, po ostateczną, obowiązującą aktualnie wersję z listopada 2015 r. [8].

W załączniku nr 1 pkt D do tego Rozporządzenia sprecyzowano wymagania bakteriolgiczne, jakim powinna odpowiadać ciepła woda w budynkach zamieszkania zbiorowego i zakładach opieki zdrowotnej zamkniętej: liczba mikroorganizmów powinna być niższa niż 100 jtk w 100 ml badanej wody (jtk = jednostki tworzące kolonie – w badaniach polegających na posiewie próbek wody na określonej pożywce).

Rozporządzenie to stanowi ponadto, że „w zakładach opieki zdrowotnej zamkniętej na oddziałach, w których przebywają pacjenci o obniżonej odporności, w tym objęci leczeniem immunosupresyjnym, pałeczki Legionella sp. powinny być nieobecne w próbce wody o objętości 1000 ml” [8]. W załączniku nr 8 cytowanego Rozporządzenia podano minimalną częstotliwość pobierania próbek wody ciepłej oraz procedury postępowania w zależności od wyników badania bakteriologicznego.

Liczba Legionelli w 100 ml wody

Jeśli liczba Legionelli sp. w 100 ml wody jest niższa niż 100, skażenie określa się jako „brak/znikome”, a system nie wymaga podjęcia specjalnych działań, powtórzenie badań powinno mieć miejsce po upływie 1-3 lat. Jeśli liczba Legionella sp. jest > 100, skażenie określa się jako średnie i jeśli po 4 tygodniach wynik badań nie ulegnie zmianie, sieć wodną należy uznać za skolonizowaną przez pałeczki Legionella, należy znaleźć przyczynę i podjąć działania zmierzające do redukcji liczby bakterii (rozporządzenie zaleca w takim przypadku dokonanie przeglądu technicznego sieci i podjęcie dalszych działań – czyszczenie i dezynfekcja).

Przy liczbie Legionella sp. w 100 ml > 100 skażenie ocenia się jako wysokie, woda nie nadaje się do pryszniców i należy przystąpić do działań interwencyjnych jak w poprzednim przypadku, a także zwiększyć częstotliwość badań. W razie wykrycia Legionella sp. w liczbie > 10000 należy natychmiast wyłączyć z eksploatacji urządzenia i instalacje wody ciepłej oraz przeprowadzić zabiegi ich czyszczenia i dezynfekcji.

W 2015 r. Minister Zdrowia wydał ponadto Rozporządzenie w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach [9]. Stanowi ono, że badania ilości bakterii Legionella sp. w wodzie w nieckach basenowych należy wykonywać w przypadku, kiedy temperatura wody jest > 30ºC, natomiast woda w natryskach z ciepłą wodą powinna zawierać < 100 jtk w 100 ml, a badanie należy powtórzyć po 1 – 3 latach.

Przy liczbie bakterii w wodzie z natrysków 100-1000 skażenie określa się jako średnie i w razie braku poprawy należy przeprowadzić czyszczenie i dezynfekcję. Przy liczbie bakterii 1000-10000 skażenie ocenia się jako wysokie, a przy liczbie bakterii > 10000 jako bardzo wysokie i po wykonaniu czyszczenia i dezynfekcji badanie należy powtórzyć po upływie 1 tygodnia.

Miejsca namnażania

Jako pierwsze należy rozważyć czynniki sprzyjające namnażaniu się tej bakterii Legionella w instalacjach wynikające z rodzaju materiałów stosowanych do budowy instalacji wodociągowych. Jak wynika z cytowanej literatury [5], bakterie te namnażają się intensywnie na materiałach, z których wykonuje się uszczelki, membrany i powłoki, takich jak lateksy, gumy chlorokauczukowe, masy bitumiczne, zmiękczony PVC, poliamidy, żywice poliestrowe, natomiast zagrożenia takiego nie stwarzają rury wykonane z tworzyw sztucznych (PVC, cPVC, PE,PP,PB), a przede wszystkim z miedzi, której ponadto przypisuje się własności biostatyczne [5].

We wszystkich przypadkach zwraca się uwagę, że istotny wpływ na rozwój bakterii ma tworzący się wewnątrz rur biofilm. Z tego względu najmniejsze zagrożenie stanowią instalacje stosunkowo nowe (do 5 lat); wynika stąd też celowość czyszczenia instalacji starszych. Cytowane badania wykazały, że najwyższe zagrożenie stanowiły skorodowane instalacje ze stali ocynkowanej [5].

W kolejnym artykule przedstawię informacje w jaki sposób walczyć z tymi drobnoustrojami.

dr Sławomir Biłozor

Literatura:

  1. Informacja Państwowej Inspekcji Sanitarnej – ostatnia aktualizacja: 2012-07-19
  2. Gładysz. I.: Szpitalne i komunalne rezerwuary bakterii z rodzaju Legionella oraz zapobieganie zakażeniom. Komunikat z badań, 2006 r.
  3. Krogulska B., Matuszewska R.: Bakterie z rodzaju Legionella w ciepłych wodach użytkowych – występowanie, zagrożenia zdrowotne, zwalczanie i zapobieganie. Mat. V Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Technicznej „Zaopatrzenie w wodę, jakość i ochrona wód” Poznań-Gdańsk 2002 (297-303).
  4. Wichrowska B.: Uzdatnianie, jakość oraz zasady sprawowania kontroli jakości wody w basenach kąpielowych. Mat. V Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Technicznej „Zaopatrzenie w wodę, jakość i ochrona wód” Poznań-Gdańsk 2002 (307-317).
  5. Toczyłowska B., Rutkiewicz A., Krogulska B., Matuszewska R.: Występowanie bakterii rodzaju Legionella w instalacjach ciepłej wody użytkowej i w wodzie basenowej – zapobieganie legionelozie. Mat. V Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Technicznej „Zaopatrzenie w wodę – jakość i ochrona wód” Poznań-Gdańsk 2002 (319-330).
  6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 marca 2007r.w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz.U. z dnia 7 kwietnia 2007 r., poz.417).
  7. Rozporządzeni Ministra Zdrowia z 10 kwietnia 2010 r. zmieniające rozporządzenie sprawie jakości wody przeznaczonej so spożycia przez ludzi (Dz. U. nr 72 poz.460
  8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. z 13 listopada, poz.1989)
  9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie wymagań jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach (Dz. U. z 2 grudnia 2015 r. poz. .2016)
  10. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12.04.2002r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. nr 75 z 2002 r. poz. 690 z późniejszymi zmianami – brzmienie od 21 marca 2011r.).

Prenumerata Magazynu Instalatora

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ta strona korzysta z ciasteczek (cookies) Więcej informacji

Ustawienia plików cookie na tej stronie są włączone na "zezwalaj na pliki cookie", aby umożliwić najlepszy z możliwych sposób przeglądania. Jeśli w dalszym ciągu chcesz korzystać z tej strony, bez zmiany ustawienia plików cookie lub kliknięciu przycisku "Akceptuję", a następnie użytkownik wyraża zgodę na to.

Zamknij