Statystyki Państwowej Straży Pożarnej od kilku lat wykazują, że z każdym rokiem rośnie liczba wybuchów butli z gazem płynnym. Do niebezpiecznych zdarzeń najczęściej dochodzi w budynkach mieszkalnych o zabudowie wielorodzinnej, jednorodzinnej, rzadziej natomiast w zakładach produkcyjnych.

Coraz częściej media donoszą o wybuchach butli z gazem w budynkach mieszkalnych. Są to butle na gaz propan-butan. Ostatni taki wypadek miał miejsce w Koszalinie. Media rozpisują się dość szeroko o skutkach tych eksplozji, lecz nigdy nie podawana jest do publicznej wiadomości główna jej przyczyna.

To błąd, tego typu informacje powinny być udostępniane, aby użytkownicy gazu płynnego wyciągnęli odpowiednie wnioski na przyszłość i aby ustrzec kolejne osoby przed nieszczęściem. Aż się prosi, aby stworzyć taką stronę internetową, na której byłyby opisane wszystkie typowe i nietypowe przypadki, które doprowadziły do wybuchu gazu.

Mówi się najczęściej, że wybuchła butla z gazem lub instalacja na gaz propan-butan. Znam konstrukcje butli i budowę zaworów odcinających zainstalowanych w górnej części zbiornika. Według mnie uszkodzenie samej butli i zaworu odcinającego jest praktycznie bardzo trudne. Uszkodzenie zaworu mogłoby nastąpić tylko na skutek silnego oddziaływania dużej siły zewnętrznej (np. upadek butli na zawór z dużej wysokości). Konstrukcja samej butli jest bardzo wytrzymała, a sam zawór odcinający osłonięty jest stalowym kołnierzem. Aby uszkodzić butlę, trzeba użyć dość dużej siły.

Statystyki Państwowej Straży Pożarnej od kilku lat wykazują, że z każdym rokiem rośnie liczba wybuchów butli z gazem płynnym. Do niebezpiecznych zdarzeń najczęściej dochodzi w budynkach mieszkalnych o zabudowie wielorodzinnej, jednorodzinnej, rzadziej natomiast w zakładach produkcyjnych. Najczęściej mieszkańcy ponoszą śmierć lub są mocno okaleczeni.

Wiele butli jest wadliwych – brak w nich m.in. uszczelek, mają zepsute kurki odcinające. Stąd już krok do tragedii. Niemało jest też w obrocie wadliwych butli, brakuje też uszczelek w zaworach reduktorów lub są one zniszczone. Uszczelki muszą być w idealnym stanie, inaczej gaz będzie się ulatniał! Stan szeregu butli jest w opłakanym stanie.

Spora część użytkowników nie zaopatruje się w stacjach, które rozwożą gaz do domu i jednocześnie montują butlę, lecz samodzielnie kupuje je w licznych małych punktach sprzedaży (przy domach, sklepach) i zakręca 11-kilogramową butlę osobiście narzędziami, które… akurat są pod ręką.

Zazwyczaj mało kto sprawdza szczelność butli i połączeń w instalacji po zainstalowaniu, ponieważ nie dysponuje atestowanym testerem do gazu! Kiedy mamy jakiekolwiek wątpliwości co do bezpieczeństwa użytkowania gazu, powinniśmy zgłosić problem odpowiedniej firmie, aby mógł przyjechać pracownik i sprawdzić, czy wszystko jest w porządku. W przypadku nieszczelności i ulatniania się gazu na zaworze lub połączeniach należy wymienić wadliwe części na nowe.

Instalacje-na-gaz-propan-butan a brak wiedzy użytkownika!

Z roku na rok liczba wypadków związanych z użytkowaniem butli z gazem wzrasta. A wszystko dlatego, że odbiorcom gazu butlowego brakuje podstawowej wiedzy z zakresu bezpieczeństwa użytkowania butli (zarówno przy kupowaniu, jak i eksploatacji).

Pamiętajmy, że przy zakupie butli z gazem butla musi być jednolicie oznakowana (kolor niebieski lub zielony na całej powierzchni). Powinna również mieć tabliczkę informującą o ciężarze netto, maksymalnej ilości gazu w butli i datę jej legalizacji. Butla ma mieć zaślepkę na zawór, foliową plombę na zaworze oraz naklejoną instrukcję bezpieczeństwa. Uwaga! Każda instalacja gazowa powinna być sprawdzana co najmniej raz w roku, szczególnie zaś zimą.

W Polsce z butli gazowych korzysta prawie 6 mln gospodarstw domowych. Rocznie w Polsce dochodzi do ok. 170 wybuchów gazu. Ponad jedna trzecia z nich to wybuchy w instalacjach na gaz propan-butan w butlach. W 2008 r. odnotowano 49 wybuchów, w 2009 r. – 57. W pierwszym kwartale 2010 r. takich zdarzeń było 20, z czego aż 70% w budynkach mieszkalnych.

Gdy poczujemy gaz, należy bezzwłocznie zawiadomić pogotowie gazowe i administrację budynku. Należy również natychmiast powiadomić sąsiadów i domowników o ulatniającym się gazie. Nie wolno włączać światła ani żadnych urządzeń elektrycznych. Nie wolno również zapalać zapałek i zapalniczek. Należy natychmiast zamknąć zawór gazu w mieszkaniu, otworzyć wszystkie okna i opuścić pomieszczenie!

Skutki wybuchów są bardzo tragiczne. Poszkodowani w eksplozji ludzie są okaleczeni lub giną. Mieszkania wymagają gruntownych remontów lub nadają się wyłącznie do wyburzenia. Budynki produkcyjne są wyłączane z eksploatacji, co powoduje dłuższe przestoje, np. w prowadzonej działalności gospodarczej.

Nieszczelności

Najczęstszymi przyczynami eksplozji butli z gazem płynnym są nieszczelności butli oraz poszczególnych elementów instalacji do nich podłączonych. Przywożone butle bywają wadliwe, z wybrakowanymi zaworami reduktorów (brak uszczelek), zardzewiałe, posiadające skorodowane pokrętła.

Butle dostarczane w takim stanie stanowią realne zagrożenie dla użytkowników i mogą działać jak bomba z opóźnionym zapłonem.

Wypadek

Taką uszkodzoną butlę dostarczono kilka lat temu do jednego z zakładów jubilerskich na terenie Trójmiasta. Butla miała zasilać palnik gazowy, służący obróbce materiałów jubilerskich. Butla zainstalowana była w pomieszczeniu, w którym panowała dość wysoka temperatura. Doszło do wybuchu gazu propan-butan, który spowodował rozległe oparzenia u pracowników znajdujących się na hali oraz pożar w budynku.

Trzy osoby zmarły na skutek wybuchu, a trzy kolejne doznały trwałego uszczerbku zdrowia. Zakład jubilerski został zamknięty. Śledztwo prokuratury w sprawie wybuchu butli wykazało, że przyczyną zdarzenia była przepełniona i niesprawna butla produkcji… byłego NRD, nieposiadająca atestu. Doszło do rozszczelnienia zbiornika poprzez nadmierne ciśnienie w jego wnętrzu.

Aby uniknąć problemów związanych z eksploatacją i przechowywaniem butli z gazem płynnym, należy stosować się do wytycznych wynikających z Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. nr 75, poz. 690 z późn. zm.), jak i zasad bezpieczeństwa opracowanych przez dostawców gazu:

Transport

  • Przed przystąpieniem do transportu butli należy sprawdzić, czy zawór jest dokręcony i czy posiada uszczelkę gumową przy wylocie zaworu.
  • Następnie należy umocować nakrętkę na wylocie zaworu, a na butlę pozbawioną kołnierza nakręcić kołpak ochronny.
  • Butlę należy przewozić lub przenosić tylko w pozycji pionowej.
  • Przy transporcie butla winna być zabezpieczona przed przypadkowym upadkiem.
  • Butli nie wolno rzucać, przewracać, toczyć po powierzchni, uderzać itp.
  • Butli nie wolno przewozić razem z innymi materiałami wybuchowymi, łatwopalnymi itp.

Magazynowanie i przechowywanie

  • Butli nie wolno przechowywać w warunkach wpływających ujemnie na ich wytrzymałość, np. w otoczeniu, w którym zachodzi możliwość działania substancji korodujących (duża wilgotność, opary kwasów itp.).
  • Butli nie wolno przechowywać w pobliżu powierzchni promieniujących ciepło w odległości mniejszej niż 1,5 m.
  • Butli nie wolno stawiać w pobliżu liczników elektrycznych, gniazd wtykowych i urządzeń powodujących iskrzenie.
  • Temperatura pomieszczenia, w którym znajduje się butla, nie powinna być wyższa niż 35°C.
  • Butli nie należy przechowywać w pomieszczeniach, w których:
  1. poziom podłogi znajduje się poniżej otaczającego terenu;
  2. znajdują się inne materiały łatwopalne;
  3. nie ma zainstalowanych aparatów gazowych.
  • W budynku mieszkalnym, mającym instalację zasilaną z sieci gazowej, stosowanie instalacji gazu płynnego z butli jest absolutnie zabronione.
  • W mieszkaniu, warsztacie lub lokalu użytkowym można przechowywać nie więcej niż dwie butle przyłączone do urządzeń gazowych, o zawartości gazu do 11 kg.
  • Butle należy zawsze ustawiać w pozycji pionowej – zabezpieczając przed przewróceniem, uderzeniem, dostępem osób niepowołanych, dzieci, zwierząt gospodarskich itp.
  • Nie należy ustawiać butli w miejscach o silnym nasłonecznieniu.
  • Butlę z gazem powinno się przechowywać w miejscu suchym i dobrze wentylowanym.
  • Jeśli butla nie jest podłączona do odbiornika gazu, nie może być przechowywana w pomieszczeniu mieszkalnym.
  • Nie wolno stawiać butli w pobliżu otwartego źródła ognia.
  • Należy również unikać ustawienia butli w pobliżu urządzeń elektrycznych ( w tym kontakty, liczniki, elektronarzędzia, wyłączniki elektryczne) – w przypadku nieszczelności butli lub zaworu może dojść do wybuchu.
  • Wypełnione gazem butle nie powinny być przechowywane w piwnicach, i garażach, poniżej poziomu terenu. Propan – butan jest cięższy niż powietrze i będzie się gromadził przy podłodze gdzie stanie się wraz z powietrzem łatwopalną mieszanką.
  • W mieszkaniu mogą się znajdować maksymalnie 2 butle o masie gazu 11 kg każda podłączone do instalacji lub bezpośrednio do urządzeń odbiorczych.
  • W mieszkaniu nie wolno przechowywać butli zapasowych nie podłączonych do instalacji.
  • Butle przechowywane na zewnątrz pomieszczeń powinny być zabezpieczone przed nasłonecznieniem. Odległość butli od okien i drzwi nie powinna być mniejsza od 1m. Nie należy butli przechowywać w miejscach osłoniętych, wnękach poniżej poziomu terenu i innych źle przewietrzanych stanowiskach.
  • Zabronione jest stosowanie gazu butlowego nieznanego pochodzenia. Butle z niewłaściwym składem gazu płynnego w okresie zimowym lub letnim stwarzają dodatkowe zagrożenie.

Wymiana butli gazowej

Wymiana butli gazowej wymaga wykonania następujących czynności:

  • Należy zakręcić zawór na butli pustej (w prawo).
  • Odkręcić reduktor od butli. Nakrętka reduktora posiada tzw. „lewy” gwint, odkręca się w prawo.
  • Pustą butlę odstawić w bezpieczne miejsce. Zakręcić zaślepkę i kołpak (w butlach bez kołnierza ochronnego).
  • Z butli pełnej zdjąć kołpak zakrywający zawór (w butlach bez kołnierza ochronnego).
  • Sprawdzić, czy zawór butlowy jest zakręcony. Odkręcić zaślepkę z tworzywa na zaworze (lewy gwint).
  • Sprawdzić stan uszczelki gumowej, w razie potrzeby koniecznie wymienić na nową.
  • Butlę ustawić w miejscu przeznaczenia.
  • Zakręcić reduktor. Nakrętka reduktora dokręca się w „lewo”.
  • Sprawdzić, czy zawory odbiornika gazu (np. kuchni gazowej) są zamknięte.
  • Odkręcić zawór na butli (w lewo). Sprawdzić szczelność całej instalacji za pomocą specjalnego preparatu zawierającego mydliny w sprayu lub pokrywając zawór butli, reduktor, złącza wodą z roztworem mydła. Powiększające się pęcherzyki piany mydlanej wskazują, że połączenie jest nieszczelne.
  • Butle z gazem stawiamy w pomieszczeniach, w których panuje temperatura wyższa niż 0°C.
  • Podłączając butlę do odbiornika, należy używać jedynie atestowanych węży przeznaczonych do gazu płynnego. Długość węża powinna wynosić maksymalnie 3 metry.
  • Przed podłączeniem butli należy sprawdzić, jakie ciśnienie jest wymagane w urządzeniu do którego ją podłączamy ( należy odpowiednio dopasować reduktor ciśnienia).
  • Ciśnienie w instalacji na gaz propan-butan wynosi 37 kPa ( takie ciśnienie występuje jako robocze po stronie reduktora, aby je przekazać do urządzenia zasilanego gazem).
  • Podczas wymiany butli nie wolno palić tytoniu.

Dokręcenie może być dokonywane tylko przy zamkniętym zaworze butlowym. W razie barku możliwości uzyskania szczelności koniecznie trzeba wezwać uprawnionego instalatora gazu płynnego.

Do kontroli szczelności połączeń absolutnie nie wolno używać otwartego ognia (zapalniczki, zapałki itp.)!

W przypadku ulatniania się gazu:

  • należy bezzwłocznie zamknąć główny zawór butli;
  • jak najszybciej wyłączyć lub zgasić wszystkie źródła otwartego ognia, a także źródła światła w pomieszczeniu;
  • nie wolno włączać żadnych odbiorników elektrycznych (pralka, wiertarka, suszarka, odkurzacz itp.);
  • otworzyć wszystkie drzwi i okna;
  • odłączyć butlę od instalacji i wynieść w bezpieczne miejsce (najlepiej na zewnątrz budynku);
  • zawiadomić o problemach dostawcę gazu lub uprawnionego instalatora.

Nie wolno dokonywać samodzielnie żadnych zmian i przeróbek w instalacji wykonanej przez instalatora posiadającego odpowiednie uprawnienia.

Butle z gazami technicznymi

W mojej pracy zawodowej mam do czynienia z różnymi butlami z gazem. Są one nieodzownym wyposażeniem laboratoriów badawczych. Są to butle z syntetycznym powietrzem, podtlenkiem azotu, acetylenem lub czystym azotem. Każdą z tych butli należy prawidłowo podłączyć z zastosowaniem reduktora ciśnienia.

Instalacje-na-gaz-propan-butan
Fot. Butla z azotem z zainstalowanym reduktorem. Azot nie jest gazem niebezpiecznym. Gaz ten wchodzi w skład powietrza atmosferycznego. Jedynym niebezpieczeństwem jest bardzo wysokie ciśnienie panujące w butli.

Dostawcy butli dostarczają butle wypełnione gazem, ale nie dołączają do butli żadnych uszczelek, które należy zastosować podczas podłączania reduktora! Jak by tego było mało, jeden z dostawców syntetycznego powietrza dostarcza butle z zaworem z gwintem zewnętrznym, a inny dostawca dostarcza butle z zaworem z gwintem wewnętrznym. Wszystko zależy od tego, kto w danym czasie wygrał przetarg na dostawę gazów. W takim przypadku należy zastosować odpowiednią redukcję z gwintu wewnętrznego na gwint zewnętrzny.

Wszystkie uszczelki, które powinny być zainstalowane między zaworem i reduktorem, powinny być jednorazowego użytku. W miejscu styku reduktora z zaworem butli panuje ogromne ciśnienie (ponad 100 barów). Uszczelnienie takiego połączenia wymaga użycia dużej siły i odpowiedniego klucza. Duży nacisk na uszczelkę elementów skręcanych powoduje jej trwałą deformację, która każdorazowo powinna być wymieniona na nową.

Instalacje-na-gaz-propan-butan – kluczowa uszczelka

Większość reduktorów mocowanych na butlach uszczelniana jest za pomocą uszczelek wykonanych z polietylenu. Są one dość twarde i doskonale spełniają swoje zadanie. Jednak i tu pojawia się problem. Uszczelki z polietylenu nie wchodzą do gniazda zaworu z gwintem wewnętrznym w butlach z powietrzem syntetycznym, bo są o ułamek milimetra za duże.

Zawsze muszę je przetaczać na tokarce, aby dopasować i włożyć je do gniazda. W przypadku zaworów z gwintem zewnętrznym nie muszę tego wykonywać.

Kiedyś podłączałem reduktor do butli z podtlenkiem azotu. W butli panowało ciśnienie ponad 100 barów. Reduktor posiadał w swoim gnieździe dwa pokaleczone o-ringi z gumy EPDM. Użytkownik butli stwierdził, że coś mu zbyt szybko gaz ucieka z butli. Kiedy wyciągnąłem zniszczone uszczelki z gniazda reduktora, sprawa wydała się oczywista.

Apel o uszczelkę!

Zwracam się gorącą prośbą do wszystkich producentów gazów, aby dołączali użytkownikowi do butli uszczelkę, która zapewni absolutną szczelność połączenia pomiędzy butlą i reduktorem. Taka uszczelka powinna być jednorazowego użytku! Można ją spiąć do zaworu opaską zaciskową, aby jej nie zgubić w czasie transportu. W Polsce brakuje specjalistycznych sklepów z uszczelkami.

W każdym większym mieście powinien znajdować się sklep, w którym oferowane byłyby wszelkiego rodzaju uszczelki do wszystkich typów połączeń w instalacjach, nie tylko gazowych. Powinny się w nim znajdować wszelkiego typu uszczelki wykonane z różnych materiałów do wszystkich połączeń w instalacjach wodociągowych, kanalizacyjnych, gazowych itd.

Typ materiału powinien zasugerować przeszkolony sprzedawca, który na podstawie kilku informacji (ciśnienia w instalacji, rodzaju gazu lub medium, typu reduktora, rodzaju gwintu itp.) dobierze odpowiednią uszczelkę. Skąd przeciętny użytkownik butli na propan-butan lub inny gaz ma wiedzieć jakiego typu, jakiej średnicy i z jakiego materiału musi zastosować uszczelkę, aby wykonać szczelne połączenie? Nie ma w tym temacie specjalistycznego doradztwa.

Zniszczenie szkolnictwa zawodowego w Polsce spowodowało, że poziom specjalistycznej wiedzy technicznej wśród społeczeństwa jest przerażająco niski. Nie ma na rynku żadnych poradników na ten temat. Doradztwo techniczne w marketach bardzo często ogranicza się do słów,,jest to, co widać”.

Co robi przeciętny Kowalski, który próbuje uszczelnić połączenie? Najczęściej podwija gwint tym, co ma pod ręką, lub kupuje standardowe uszczelki do instalacji wodociągowych, które są dostępne w sklepie. Skutki takich działań mogą być bardzo niebezpieczne dla użytkownika. Najsłabszym miejscem w każdej instalacji są połączenia. To tam dochodzi do wycieku gazu, który zgromadzony w odpowiednim stężeniu w pomieszczeniu ulega eksplozji.

Andrzej Świerszcz

Prenumerata Magazynu Instalatora

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ta strona korzysta z ciasteczek (cookies) Więcej informacji

Ustawienia plików cookie na tej stronie są włączone na "zezwalaj na pliki cookie", aby umożliwić najlepszy z możliwych sposób przeglądania. Jeśli w dalszym ciągu chcesz korzystać z tej strony, bez zmiany ustawienia plików cookie lub kliknięciu przycisku "Akceptuję", a następnie użytkownik wyraża zgodę na to.

Zamknij